W 2014 r. obchodziliśmy okrągłą, 70. rocznicę Powstania Warszawskiego. Z tej okazji w stolicy naszego kraju odbyło się wiele uroczystości upamiętniających to niezwykle ważne dla historii Polski wydarzenie. Jednym z nich była Sztafeta Pokoleń, w ramach której Ogień Pamięci z Grobu Nieznanego Żołnierza został przeniesiony na Kopiec Powstania Warszawskiego. Jak dokładnie przebiegała ta inicjatywa i jakie inne akcje przeprowadzono w celu uczczenia Powstania Warszawskiego, przeczytasz poniżej.
Spis treści
Na czym polegała Sztafeta Pokoleń?
Sztafeta Pokoleń zorganizowana została 1 sierpnia 2014 r., czyli dokładnie 70 lat po wybuchu Powstania Warszawskiego. W akcji chodziło o uroczyste przeniesienie Ognia Pamięci płonącego od kilkudziesięciu lat przy Grobie Nieznanego Żołnierza na Kopiec Powstania Warszawskiego znajdujący się przy ul. Bartyckiej w Warszawie. Na czele sztafety stał Jerzy Grzelak, uczestnik Powstania Warszawskiego i żołnierz pułku Armii Krajowej „Baszta”. Ponadto w pochodzie uczestniczyli żołnierze, funkcjonariusze Straży Miejskiej i harcerze.
Na Kopcu na sztafetę oczekiwali kombatanci, reprezentanci parlamentu, władz samorządowych, wojska i innych formacji mundurowych oraz warszawiacy. Obecny był również Jan Stanisław Ciechanowski, ówczesny szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Nie wszyscy mogli udać się na szczyt Kopca, dlatego w specjalnej strefie u jego stóp można było oglądać przebieg wydarzenia na telebimie.
Kiedy wieczorem Sztafeta Pokoleń dotarła do celu, przyniesiony przez nią ogień posłużył do rozpalenia Ogniska Pamięci. Wszystko odbywało się w podniosłej atmosferze, przy dźwiękach „Marszu Mokotowa”. Zgodnie z planem ogień miał płonąć nieustannie przez 63 dni, co nawiązywało do czasu trwania walk powstańczych w Warszawie w 1944 r.
Program wydarzenia wzbogaciły przemowy przedstawicieli władz i samych powstańców. Przykładowo wiceprezydent Warszawy Jacek Wojciechowicz podkreślał odwagę i poświęcenie uczestników zrywu niepodległościowego. Zwrócił też uwagę na obecność wielu młodych ludzi podczas uroczystości, co uważał za dowód na to, że pamięć o bohaterstwie powstańców będzie dalej pielęgnowana. Z kolei uczestnik Powstania Eugeniusz Tyrajski przypominał zebranym o szczególnym charakterze miejsca, w którym się znajdowali – Kopca Powstania Warszawskiego, który usypany został z gruzów powojennej Warszawy.
Na koniec pod Pomnikiem Polski Walczącej złożone zostały wieńce, rozbrzmiał utwór „Cisza” i wiersz „Armia Krajowa” Zbigniewa Kabata.
63 dni Ognia Pamięci
Chociaż Sztafeta Pokoleń była w zasadzie 1-dniowym wydarzeniem, pamiętajmy, że przyniesiony na Kopiec ogień płonął na nim przez 63 dni. Jego wygaszenie także było uroczyste – nastąpiło to 2 października 2014 r., czyli w 70. rocznicę zakończenia Powstania Warszawskiego. Wtedy to Kopiec ponownie stał się miejscem spotkania powstańców, harcerzy, przedstawicieli władz i służb mundurowych oraz mieszkańców Warszawy. W wydarzeniu udział wzięli m.in. prezydent stolicy Hanna Gronkiewicz-Waltz i wojewoda mazowiecki Jacek Kozłowski.
Tego dnia Ognisko Pamięci, które płonęło przez ponad 2 miesiące, zostało zgaszone. Jednak wcześniej Hanna Gronkiewicz-Waltz zapaliła od jego płomienia znicz i przekazała go kolejnej sztafecie. Tworzący ją powstańcy i harcerze zanieśli ogień z powrotem do Grobu Nieznanego Żołnierza. Tym samym obie sztafety spięły symboliczną klamrą obchody 70. rocznicy Powstania Warszawskiego.
Sztafeta Pokoleń – wydarzenie z tradycją
Warto wspomnieć, że idea uroczystego przeniesienia ognia z Grobu Nieznanego Żołnierza w ramach uczczenia rocznicy Powstania Warszawskiego nie była nowym pomysłem. Już w 2004 r. w ramach obchodów 60-lecia wydarzeń sierpniowych ’44 zorganizowano podobną sztafetę. Podczas tego wydarzenia powstańcy przekazali ogień młodzieży, by zapaliła ona znicz pamięci znajdujący się na placu Powstańców Warszawy.
Ta inicjatywa była kontynuowana, a w kolejnych latach sztafeta tworzona przez przedstawicieli różnych środowisk i pokoleń przenosiła Ogień Pamięci już na Kopiec Powstania Warszawskiego. Z czasem nie tylko rozpoczęcie, ale i zakończenie tego wydarzenia przybrało powtarzalną formułę, która zaczynała się 1 sierpnia, a kończyła po 63 dniach, tj. 2 października. Wtedy to wygaszano ogień na Kopcu i przenoszono go do Grobu Nieznanego Żołnierza.
Sztafeta Pokoleń z 2014 r. była jednak o tyle wyjątkowa, że stanowiła część szczególnych obchodów: okrągłej, 70. rocznicy Powstania Warszawskiego. Program uroczystości był w związku z tym bardzo rozbudowany i urozmaicony – w dalszej części artykułu omówimy najważniejsze wydarzenia rocznicowe.
Obchody 70. rocznicy Powstania Warszawskiego
Jubileuszowe obchody rocznicy Powstania Warszawskiego obejmowały oficjalne uroczystości, jak i wydarzenia o nieco bardziej „rozrywkowym” charakterze, m.in. koncerty, wystawy, spektakle czy gry miejskie. Najważniejsze wydarzenia rocznicowe zorganizowane zostały w dniu 1 sierpnia 2014 r. i w ostatnich dniach lipca. Z kolei Muzeum Powstania Warszawskiego wystartowało z cyklem rocznicowym już w połowie lipca. Było to tak duże przedsięwzięcie, że przy jego organizacji pomagało ponad 500 wolontariuszy. Poniżej omawiamy największe i najważniejsze inicjatywy rocznicowe.
Co ciekawe, jedno z najbardziej znaczących wydarzeń odbyło się poza granicami Polski. Otóż w Centrum Dokumentacji Topografia Terroru w Berlinie 29 lipca otwarta została wystawa „Powstanie Warszawskie 1944”, która była owocem współpracy Muzeum Powstania Warszawskiego i niemieckiej Fundacji Topografia Terroru. Honorowy patronat nad wydarzeniem objęli prezydenci obu krajów: Bronisław Komorowski i Joachim Gauck, którzy wzięli udział w inauguracji ekspozycji. Warto zaznaczyć, że wystawa została zaprezentowana w miejscu o wymownej symbolice – to tu w czasie II wojny światowej zlokalizowana była główna siedziba SS i Gestapo. Tu zapadło też wiele decyzji co do losów Powstania i Warszawy.
W kolejnych dniach główne obchody przeniosły się do stolicy Polski. 30 lipca w Parku Wolności odbyła się uroczystość, podczas której prezydent RP Bronisław Komorowski nadał odznaczenia państwowe powstańcom warszawskim oraz osobom szczególnie zaangażowanym w zachowanie pamięci o warszawskich walkach z 1944 r. Ważnym wydarzeniem tego dnia było też złożenie podpisu przez prezydenta pod ustawą obejmującą specjalną ochroną Znak Polski Walczącej. Ponadto wieczorem na Stadionie Narodowym w Warszawie odbył się wyjątkowy pokaz filmu „Miasto 44” w reż. Jana Komasy, także przy udziale Bronisława Komorowskiego.
31 lipca najważniejsze były przede wszystkim oficjalne uroczystości rocznicowe. Najpierw miejsce miała uroczysta sesja Rady m.st. Warszawy. Następnie przy Pomniku Powstania Warszawskiego na placu Krasińskich odbyła się msza polowa, Apel Poległych oraz widowisko „Śpiew Murów” w reż. Jerzego Bielunasa.
Kulminacja obchodów nastąpiła oczywiście 1 sierpnia. Uroczystości trwały od samego rana – rozpoczęły się na Mokotowie, a później hołd uczestnikom Powstania oddawano m.in. przy Grobie Nieznanego Żołnierza, Pomniku gen. Stefana Roweckiego „Grota”, Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej oraz przy grobie gen. Antoniego Chruściela „Montera”.
O godz. 17.00, czyli w Godzinie „W” przy pomniku Gloria Victis na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach odbyło się złożenie hołdu powstańcom, które było transmitowane na żywo przez telewizję. Obok kombatantów udział w nim brali przedstawiciele polskich władz i zwykli obywatele. Spośród znanych nazwisk wymienić trzeba takie postacie jak m.in.: Bronisław Komorowski z małżonką Anną Komorowską, premier Donald Tusk, Hanna Gronkiewicz-Waltz, minister obrony narodowej Tomasz Siemoniak, kard. Kazimierz Nycz i prezes Związku Powstańców Warszawskich gen. Zbigniew Ścibor-Rylski. Dokładnie o godz. 17.00 zawyły syreny, a zgromadzeni uczcili pamięć o uczestnikach Powstania Warszawskiego minutą ciszy.
Uroczystości trwały tak naprawdę aż do końca dnia. Wieczorem na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli przy pomniku „Polegli-Niepokonani” odbyło się spotkanie połączone z modlitwą ekumeniczną, a jeszcze później na placu Piłsudskiego doszło do realizacji ciekawej akcji pt. „Warszawiacy śpiewają (nie)ZAKAZANE PIOSENKI”. Jej uczestnicy – blisko 20 tys. osób – wspólnie śpiewali utwory związane z czasem Powstania. Na koniec obchody przeniosły się na Kopiec Powstania Warszawskiego. Tu dochodzimy do momentu, kiedy Ogień Pamięci został przeniesiony przez Sztafetę Pokoleń na warszawski szczyt, by pozostać tam przez 63 dni.
Ten przegląd warto uzupełnić o przykłady inicjatyw o nieoficjalnym charakterze. Było wśród nich wiele koncertów, np. Luxtorpedy czy Tomasza Stańki Quartet z udziałem Anny Marii Jopek i Moniki Brodki. Ponadto odbył się spektakl „Pamiętnik z powstania warszawskiego” stworzony w oparciu o prozę Mirona Białoszewskiego w reż. Krystyny Jandy (i z jej udziałem) oraz z muzyką Jerzego Satanowskiego. Inne ciekawe akcje to gra miejska pt. „Twoja klisza z Powstania” przygotowana z myślą o miłośnikach fotografii czy nietypowy przejazd rowerowy Masa Powstańcza z przewodnikiem po Warszawie czasu Powstania. Dużym zainteresowaniem cieszyły się też 2 wystawy: pierwsza fotograficzna przygotowana przez Wojtka Wieteskę – z setkami portretów powstańców warszawskich oraz druga, przedstawiająca historie pamiątek, które przetrwały niemiecką okupację i osób, do których należały.
Organizatorzy obchodów 70. rocznicy Powstania Warszawskiego
W organizacji wydarzeń związanych z uczczeniem 70. rocznicy Powstania Warszawskiego uczestniczyły różne instytucje, organizacje i środowiska. Za znaczną część programu odpowiadało Muzeum Powstania Warszawskiego, a w przypadku oficjalnych uroczystości bardzo ważną rolę pełniło m.st. Warszawa.
Nie można pominąć faktu, że w przygotowaniach obchodów udział brały środowiska skupiające uczestników Powstania. Podczas konferencji prasowej, której tematem przewodnim były uroczystości rocznicowe, występowali przedstawiciele środowisk kombatanckich – m.in. Edmund Baranowski, wiceprezes Związku Powstańców Warszawskich oraz Leszek Żukowski, prezes Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Oczywiście uczestniczyli w niej jednocześnie przedstawiciele władz Warszawy i Muzeum Powstania Warszawskiego.
Trzeba podkreślić, że skala przedsięwzięcia była naprawdę duża – wystarczy spojrzeć na liczbę zaproszonych gości. W imieniu prezydent Warszawy Hanny Gronkiewicz-Waltz na obchody zaproszonych zostało ponad 700 osób, w tym niemal 400 uczestników Powstania Warszawskiego. Spora część gości przybyła z innych regionów Polski lub z zagranicy.
Nie można też zapomnieć o roli, jaką odegrali w organizacji tych wydarzeń wolontariusze. Ich liczba wyniosła blisko 500, przy czym projekt wolontariatu był realizowany wspólnie przez m.st. Warszawa i Muzeum Powstania Warszawskiego. Wolontariusze zostali odpowiednio przeszkoleni i na przestrzeni całego przedsięwzięcia pracowali w ponad 40 lokalizacjach, m.in. przy przyjmowaniu gości na dworcu i lotnisku, w specjalnych punktach informacyjnych i w miejscach samych obchodów. Wielu z nich stanowili młodzi ludzie…
Młodzież podczas obchodów rocznicy Powstania Warszawskiego
Omawiając obchody rocznicowe warto poświęcić nieco uwagi właśnie młodzieży. Na pewno wyjątkowo ważnym elementem uroczystości były spotkania młodych ludzi z powstańcami. Jedno z nich odbyło się 23 lipca w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego – w jego trakcie z uczestnikami walk spotkało się ponad 400 wolontariuszy. Wojciech Barański ze Związku Powstańców Warszawy podkreślał wtedy, że praca z młodzieżą jest najważniejsza, bo to dzięki niej pamięć o doświadczeniach i wartościach przyświecających powstańcom ma szanse przetrwać.
Niezwykle znacząca była także obecność harcerzy. Aż 4 organizacje harcerskie zorganizowały w stolicy 4-dniowy zlot „Jutro Powstanie”, na który stawiło się kilka tysięcy osób. Uczestniczyły one w oficjalnych ceremoniach, pełniąc warty honorowe, pomagając w zabezpieczaniu medycznym wydarzeń itp. Dodatkowo uruchomili własne akcje, np. pocztę polową wzorowaną na powstańczej czy przeprawa przez Wisłę. 3 sierpnia na zakończenie zlotu odbyła się defilada, w której udział wzięło około 3 tys. harcerzy. Przemaszerowali oni z placu Krasińskich przez Krakowskie Przedmieście na plac Piłsudskiego, gdzie czekali na nich uczestnicy Powstania Warszawskiego.
Czym było Powstanie Warszawskie?
Zmierzając do końca przypomnijmy, czym było Powstanie Warszawskie i jakie ma znaczenie dla Polaków. Otóż było to zbrojne wystąpienie w okupowanej przez niemieckie wojska Warszawie, które rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 (była to wspomniana już Godzina „W”). Do walki przeciwko okupantowi stanęły przede wszystkim oddziały Armii Krajowej, o czym zadecydował ich dowódca, gen. Tadeusz Komorowski ps. „Bór”. Powstanie Warszawskie miało doprowadzić do wyzwolenia miasta zanim wkroczy do niego radziecka Armia Czerwona, co według założeń miało pozwolić władzom Polskiego Państwa Podziemnego przejąć w stolicy władzę.
Według planów walki miały zająć 2 – 3 dni, niestety trwały aż 63 dni i zakończyły się kapitulacją powstańców. 2 października 1944 r. przedstawiciele AK podpisali z Niemcami „Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie”.
Trzeba przyznać, że Powstanie Warszawskie skutkowało ogromnymi stratami. Podając za Instytutem Pamięci Narodowej, zryw przyniósł śmierć około 16 tys. żołnierzy Armii Krajowej oraz 150 – 200 tys. cywilów. Po kapitulacji ludność cywilna, która przeżyła (jej liczbę szacuje się na około 500 tys. osób z Warszawy i 100 tys. z okolicznych miejscowości), została wysiedlona, a okupanci kontynuowali metodyczne niszczenie miasta (wywożąc z niego to, co cenne).
Powstanie Warszawskie nadal jest przedmiotem dyskusji wielu historyków. Oceny co do zasadności podjęcia decyzji o rozpoczęciu walk, tego, jakie były realne szansy na ich powodzenie oraz bilansu strat i późniejszych skutków politycznych do dziś są bardzo zróżnicowane. Jednak pozostawiając te spory na boku, jedna rzecz jest dla wszystkich oczywista: fakt, że należy pielęgnować pamięć o Powstaniu Warszawskim i jego uczestnikach.
Kopiec i inne miejsca pamięci o Powstaniu Warszawskim
Jednym z miejsc poświęconych upamiętnieniu walk z sierpnia ‘44 jest Kopiec Powstania Warszawskiego zbudowany na Czerniakowie. Został usypany już po wojnie (l. 1946–1950), a do jego stworzenia – co także ma wymiar symboliczny – posłużyły gruzy zniszczonej stolicy. Na szczycie wzniesienia umieszczono monumentalny znak Polski Walczącej z datą „1944”, którego projekt opracował Eugeniusz Ajewski (ps. Kotwa), powstaniec i żołnierz Armii Krajowej. Nie dziwi więc, że to w tym miejscu od lat odbywają się rozmaite uroczystości związane z Powstaniem Warszawskim, m.in. to właśnie tutaj Sztafeta Pokoleń przenosi Ogień Pamięci.
Jednak w Warszawie istnieje również wiele innych miejsc, które służą kultywowaniu pamięci o wydarzeniach z 1944 r. Należy do nich Muzeum Powstania Warszawskiego, Pomnik Powstania Warszawskiego na placu Krasińskich, pomnik Gloria Victis i powstańcze kwatery na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, Cmentarz Powstańców Warszawy na Woli i wiele innych. Co roku w różnych tego typu punktach odbywają się obchody kolejnych rocznic wybuchu Powstania.
Podsumowanie
Powstanie Warszawskie to wydarzenie, którego rocznica co roku wiąże się z wieloma uroczystościami. Jednak w 2014 r. obchody były wyjątkowo rozbudowane: okrągła, 70. rocznica wybuchu Powstania doczekała się niezwykłej oprawy, w skład której wchodziły oficjalne uroczystości państwowe, liczne wydarzenia kulturalne, społeczne i edukacyjne. Udział w obchodach rocznicowych wzięło kilkaset gości specjalnych oraz tysiące warszawiaków i innych uczestników. Oczywiście powstańcy znajdowali się w centrum uroczystości, ale warto podkreślić, że ważną rolę odegrały także młode osoby, w tym m.in. harcerze i wolontariusze pomagający przy ich organizacji.
Jednym z najciekawszych punktów programu obchodów była Sztafeta Pokoleń. Akcja o wieloletniej tradycji i tym razem zachowała swój standardowy przebieg: 1 sierpnia jej uczestnicy przenieśli Ogień Pamięci z Grobu Nieznanego Żołnierza na Kopiec Powstania Warszawskiego. Tam płonął on przez ponad 2 miesiące bez przerwy, przypominając o trwających przez 63 dni walkach bohaterskich powstańców. 2 października, czyli dokładnie 70 lat po zakończeniu Powstania, ogień wrócił do Grobu Nieznanego Żołnierza. Wydarzenie było więc wyjątkowo symboliczne. Uwzględniało szczególne daty, miejsca pamięci i różne grupy uczestników – zarówno świadków tamtych wydarzeń, jak i zupełnie młodych ludzi, dla których Powstanie Warszawskie jest już „tylko” historią, ale jakże żywą i ważną.