Edukacja włączająca, określana także jako inkluzywna, stanowiła jeden z głównych obszarów tematycznych projektu „Edukacja w zasięgu ręki”. Pojęcie to w działaniach projektowych odnosiło się przede wszystkim do idei tworzenia szkoły bardziej dostępnej i elastycznej dla wszystkich uczniów – szkoły, która uwzględnia w procesie kształcenia ich indywidualne potrzeby, możliwości, a także trudności edukacyjne.
Czym jest edukacja włączająca?
Edukacja włączająca to termin, który nie jest jeszcze szeroko znany w polskim społeczeństwie. Dlatego też kampania informacyjno-edukacyjna przygotowana przez MEiN „Edukacja w zasięgu ręki” obrała sobie za jeden z głównych celów przybliżenie właśnie tej tematyki.
Jak można przeczytać na stronie projektu, edukacja włączająca to „edukacja dostępna dla każdego ucznia”. Jest to takie podejście do kształcenia i wychowania, które koncentruje się na zapewnieniu każdej uczącej się osobie odpowiednich dla niej warunków do rozwoju. Dzięki temu szanse edukacyjne wszystkich uczniów zwiększają się, a to z kolei prowadzi do pełnego włączenie się w życie społeczeństwa.
U podstaw idei edukacji włączającej leży założenie, że to szkoła powinna dostosowywać się do potrzeb ucznia, a nie odwrotnie. Stąd konieczność tworzenia takich warunków do nauki, które umożliwiają pełniejsze uczestnictwo w edukacji dzieciom i młodzieży o zróżnicowanych potrzebach. Ale co bardzo ważne, dotyczy to zarówno uczniów z różnego rodzaju niepełnosprawnościami, zaburzeniami ze spektrum autyzmu, trudnościami w nauce czy problemami emocjonalnymi, jak i uczniów szczególnie uzdolnionych.
Jak podkreślano w kampanii, taki model nauczania ma zastosowanie w różnych krajach Europy, a Polska nie jest tu wyjątkiem. Jednak wdrażanie edukacji włączającej to wielowymiarowa praca, która obejmuje dostosowanie szkolnych budynków, w tym ich wyposażenia, opracowywania optymalnych programów nauczania oraz podręczników i innych materiałów edukacyjnych, systemu oceniania oraz ogólnie budowania bezpiecznej i przyjaznej atmosfery szkolnej. Dlatego w inicjatywie ministerialnej „Edukacja w zasięgu ręki” tak dużo miejsca przeznaczono właśnie praktycznym aspektom edukacji wdrażającej.
Materiały dotyczące edukacji włączającej na stronie projektu „Edukacja w zasięgu ręki”
Na stronie kampanii „Edukacja w zasięgu ręki” tematyce dotyczącej edukacji włączającej poświęcona została odrębna zakładka. Publikowano tu mnóstwo materiałów, które w specjalistyczny sposób omawiały zagadnienie edukacji inkluzywnej. Podstrona skierowana były głównie do nauczycieli, wychowawców, pedagogów i psychologów szkolnych, dyrektorów szkół oraz rodziców uczniów.
W zakładce „Edukacja włączająca” udostępniono bardzo obszerne i specjalistyczne publikacje, taki jak np. poradnik metodyczny „Współnauczanie w praktyce – poradnik metodyczny dla nauczycieli i nauczycieli współorganizujących kształcenie w oddziałach ogólnodostępnych integracyjnych” (Zuzanna Narkun-Jakubińska i in.) czy poradnik „Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dzieci i Wsparcia Rodziny” (red. nauk. Małgorzata Walkiewicz-Krutak). Ponadto na stronie znaleźć można było znaleźć wiele artykułów eksperckich, które szczegółowo omawiały problematykę edukacji włączającej – na czym dokładnie polega i jak w praktyce wygląda jej zastosowanie.
Podkreślano, że w ramach tego podejścia edukacyjnego należy stwarzać odpowiednie dla danego ucznia środowisko nauki, uwzględniające m.in. jego uzdolnienia, tempo pracy, zainteresowania, cechy charakteru, sprawność fizyczną i wartości. Jednak z drugiej strony nauczanie przebiega w grupie, więc rozwiązanie nie może polegać na opracowaniu i wdrożeniu indywidualnej ścieżki edukacyjnej dla każdego ucznia. Chodzi raczej o takie organizowanie procesu kształcenia, aby uczniowie o różnych cechach, zdolnościach i potrzebach uczyli się razem w efektywny sposób.
Istotnym zagadnieniem była także idea budowania bardziej otwartego i wspierającego środowiska szkolnego. Publikowane treści podkreślały znaczenie integracji uczniów oraz ich włączania do wspólnego środowiska, a przeciwdziałanie wykluczeniu. Postulowano stworzenie szkoły, w której każde dziecko może uczestniczyć w nauce i życiu w grupie na równych zasadach.
Poza tym w publikacjach poruszano wiele praktycznych aspektów realizacji tego podejścia edukacyjnego. Wskazywano, że edukacja włączająca wymaga odpowiedniego przygotowania samej szkoły, nauczycieli i różnych specjalistów wspierających uczniów. Silnie podkreślany był fakt, że skuteczna edukacja włączająca wymaga współpracy wielu osób, także nauczycieli wspomagających, pedagogów specjalnych, psychologów szkolnych czy innych specjalistów uczestniczących w procesie edukacyjnym. Omawiano znaczenie odpowiedniego przygotowania kadry do pracy ze zróżnicowaną grupą uczniów, w tym rozwijanie kompetencji nauczycieli w zakresie rozpoznawania potrzeb uczniów oraz dostosowywania metod pracy do ich indywidualnych możliwości.
Na stronie publikowano również informacje o bardziej newsowym charakterze. Były tu doniesienia dotyczące konferencji, debat i innych wydarzeń poświęconych edukacji włączającej. W materiałach pojawiały się m.in. relacja z konferencji „Dostępna szkoła” czy nagranie debaty „Edukacja włączająca: nowa jakość w rozwoju polskiego systemu edukacji. Wdrażanie – bariery – efekt”.
Wśród materiałów znalazła się także baza wiedzy dotycząca edukacji włączającej. Udostępniano w niej różnego rodzaju raporty, poradniki, publikacje i materiały metodyczne związane z pracą z uczniami o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych. Część materiałów dotyczyła konkretnych etapów edukacji lub praktycznych metod pracy wykorzystywanych podczas zajęć. W bazie można było znaleźć również opracowania poświęcone diagnozie psychologiczno-pedagogicznej, wsparciu uczniów w sytuacjach kryzysowych, współpracy z rodzicami uczniów oraz multum innych zagadnień szczegółowych.
Podsumowanie
Materiały publikowane na stronie projektu „Edukacja w zasięgu ręki” w zakładce „Edukacja włączająca” prezentowały założenia edukacji włączającej i zwracały uwagę na potrzeby różnych uczniów. W ten sposób kampania promowała bardziej otwarte i elastyczne podejście do organizacji nauczania oraz popularyzowała rozwiązania służące tworzeniu szkoły dostępnej, efektywnej i przyjaznej.