Atopowe zapalenie skóry (AZS)

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba zapalna, która dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych. Do jej głównych objawów należy uporczywy świąd, wypryski i silna suchość skóry, dlatego AZS znacząco obniża komfort życia pacjenta. Sprawdź, jakie są przyczyny tej choroby, jak wygląda jej diagnostyka i leczenie oraz co pomaga łagodzić objawy. Na końcu artykułu zamieszczamy też listę ośrodków, w których atopicy znajdą fachową pomoc.

Czym jest atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to choroba zapalna skóry o podłożu immunologicznym. Wiąże się ona z zaburzeniem funkcjonowania bariery ochronnej naskórka i nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na różne czynniki. Choroba ma charakter przewlekły i nawracający, dlatego specyficzne są dla niej okresy zaostrzenia i złagodzenia objawów. Należą do nich przede wszystkim silny świąd, suchość i łuszczenie się skóry oraz zaczerwienione zmiany skórne. Tak rozległe i dokuczliwe, a nierzadko wręcz bolesne problemy skóry mają też często ogromny wpływ na ogólną jakość życia pacjentów z AZS.

Atopowe zapalenie skóry najczęściej objawia się już we wczesnym dzieciństwie (często dotyka niemowląt), jednak może też rozwinąć się u nastolatków czy w pełni dorosłych osób. Ponadto AZS należy do grupy chorób atopowych i często współwystępuje z innymi schorzeniami tego rodzaju, takimi jak astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa czy zapalenie spojówek. U części dzieci pierwszym objawem atopii jest właśnie AZS, a dopiero później rozwijają się kolejne choroby alergiczne. Jednak co bardzo ważne, AZS nie jest chorobą zakaźną.

AZS może być pomylone z innymi chorobami skóry, np. ŁZS (łojtokowym zapaleniem skóry) czy łuszczycą.
Po prawidłową diagnozę udaj się do lekarza.

Jak często występuje AZS? Statystyki w Polsce i na świecie

Atopowe zapalenie skóry to aktualnie jedna z najczęstszych przewlekłych chorób skóry na świecie. Jak wynika z kompleksowej analizy opublikowanej na łamach British Journal of Dermatology (Tian i wsp., 2023 r.), na AZS choruje około 204 mln osób, czyli około 2,6% całej populacji. Innymi słowy, mniej więcej co 50 osoba boryka się z tym problemem. Według tych szacunków, na atopowe zapalenie skóry cierpi około 101,27 mln dorosłych i 102,78 mln dzieci. Raport dowodzi też, że nieco większą grupę pacjentów stanowią kobiety (108,29 mln osób) niż mężczyźni (95,76 mln osób). Jednocześnie w opracowaniu podkreślono, że w tym temacie brakuje danych aż z 41,5% krajów.

Istnieją też badania, które wykazują, że w krajach wysoko uprzemysłowionych choroba występuje jeszcze częściej. Szacuje się, że w takich państwach objawy atopowego zapalenia skóry ma 2 – 10% dorosłych i aż 15 – 30% dzieci.

Statystyki dotyczące populacji w Polsce są różne, jednak wszystkie potwierdzają, że atopowe zapalenie skóry jest także w naszym społeczeństwie znaczącym problemem zdrowotnym. Przykładowo jedna z nowszych analiz ekspertów opublikowana na łamach Medical Press podaje, że choroba może dotyczyć 5 – 10% dzieci oraz 2 – 4% dorosłych. Są jednak też badania mówiące o znacznie większych liczbach. Jak podaje Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych (PTCA), blisko 15% polskich dzieci cierpi na AZS, a wśród nowo narodzonych maluchów co roku u około 20% diagnozowana jest ta choroba.

Niepokoi również fakt, że w ostatnich dekadach odnotowano znaczący wzrost liczby osób z AZS. Od lat 80. XX w. liczba przypadków w krajach uprzemysłowionych co najmniej się podwoiła, a w USA nawet potroiła. Wzrost zachorowań obserwowany jest szczególnie w dużych miastach i regionach z silnie rozwiniętym przemysłem.

Badania wskazują, że na rozwój i nasilenie AZS wpływ mają czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, częsty kontakt z detergentami, nadmierna higiena i sterylność oraz życie w silnie zurbanizowanym środowisku. Koreluje to z faktem, że u mieszkańców dużych miast AZS występuje częściej niż u osób z terenów wiejskich.

Najczęściej atopowe zapalenie skóry ujawnia się już w niemowlęctwie i jego objawy widoczne są przez kilka lat. U części pacjentów wyciszają się one w okresie dojrzewania, jednak choroba może utrzymywać się również w dorosłości lub nawracać po wielu latach remisji. Według danych PTCA u 40% dzieci z AZS z czasem obserwuje się zupełne ustąpienie objawów, ale u dużej grupy pojawiają się nawroty – nawet po wielu latach remisji choroby.

Jakie są przyczyny AZS?

Nie można wskazać jednego „winowajcy”, który powoduje atopowe zapalenie skóry. Choroba ta jest złożona i na jej rozwój wpływać może wiele różnych czynników:

• Czynniki genetyczne – ryzyko zachorowania na AZS jest znacznie większe u osób, u których w najbliższej rodzinie występują choroby atopowe, takie jak astma, alergiczny nieżyt nosa czy właśnie atopowe zapalenie skóry. Ponadto badania wykazują, że pacjenci u których występują mutacje genu filagryny (białko odpowiedzialne za prawidłowe funkcjonowanie bariery ochronnej skóry), częściej zapadają na AZS. Wynika to z osłabienia bariery ochronnej – wtedy skóra szybciej traci wodę i staje się bardziej podatna na działanie czynników drażniących.
• Czynniki immunologiczne – znaczącą rolę odgrywają zaburzenia pracy układu odpornościowego (np. alergie pokarmowe czy wziewne). Jeśli organizm reaguje zbyt silnie na różne bodźce zewnętrzne, to prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego skóry i nasilenia objawów, takich jak świąd czy zaczerwienienie.
• Czynniki środowiskowe – wśród czynników, które mogą przyczyniać się do AZS, wymieniane są m.in.: smog i zanieczyszczenie powietrza, suche powietrze, czynniki klimatyczne, twarda woda, ale też stres, przegrzewanie organizmu, nadmierna higiena, detergenty i drażniące kosmetyki, alergeny (np. roztocza, sierść zwierząt) itp.

Najczęściej atopowe zapalenie skóry nie jest wynikiem działania czy wystąpienia jednego czynnika, ale współdziałania ze sobą większej liczby takich elementów.

Jakie są objawy atopowego zapalenia skóry?

Atopowe zapalenie skóry może objawiać się w zróżnicowany sposób, w zależności od wieku pacjenta i stopnia nasilenia choroby. U części osób objawy są łagodniejsze i pojawiają się okresowo, u innych AZS ma znacznie cięższy przebieg z częstymi nawrotami.

Do najczęstszych objawów AZS należą:

• uporczywy świąd skóry,
• suchość i szorstkość skóry,
• zaczerwienienie,
• łuszczenie się naskórka,
• pękanie skóry,
• sączące się zmiany skórne,
• pieczenie i podrażnienie,
• pogrubienie skóry,
• nadwrażliwość skóry,
• problemy ze snem związane ze świądem i chroniczne zmęczenie.

Spośród powyższych objawów wyróżnić na pewno trzeba silny świąd skóry, który przez wielu pacjentów wskazywany jest jako najbardziej uciążliwy element choroby. Niestety swędzenie nasila się wieczorem i w nocy, co z kolei prowadzi do problemów ze snem, rozdrażnienia i przewlekłego zmęczenia. Oczywiście świąd powoduje też drapanie, które dodatkowo uszkadza skórę i nierzadko skutkuje nadkażeniami, pogłębiając stan zapalny – w ten sposób tworzy się „błędne koło świądu i drapania”.

Osoby z AZS cechuje również bardzo sucha i szorstka skóra, czemu towarzyszą zaczerwienione zmiany zapalne, łuszczenie naskórka, pękanie skóry, grudki lub sączące się wykwity. Podczas zaostrzenia choroby skóra może być bolesna, piekąca i bardziej podatna na infekcje bakteryjne lub wirusowe.

Ponadto w przewlekłym przebiegu AZS skóra może stać się grubsza i jeszcze bardziej szorstka, co jest skutkiem długotrwałego drapania. Z czasem pojawić się mogą także przebarwienia, pęknięcia skóry i nadmierna wrażliwość na kosmetyki, detergenty, ale też gwałtowne zmiany temperatury.

Lokalizacja zmian w dużej mierze zależy od wieku pacjenta:

• U niemowląt (do 2 r.ż.) objawy AZS zwykle pojawiają się na policzkach, czole, brodzie, owłosionej skórze głowy, płatkach usznych, szyi, na kończynach i tułowiu. Charakterystyczne dla tak małych dzieci z AZS jest mocne zaczerwienienie skóry, strupy i sączące się zmiany. Choroba powoduje u niemowląt ciągłe rozdrażnienie, problemy ze snem i oczywiście drapanie.
• U starszych dzieci (2 – 12 lat) zmiany zaczynają się przesuwać z twarzy w stronę kończyn, a szczególnie narażonym na wystąpienie objawów obszarem stają się zgięcia łokci i kolan, nadgarstki i kostki, szyja i kark, a także powieki.
• U młodzieży i dorosłych objawy AZS często są jeszcze bardziej rozlane – obejmują grzbiety dłoni, stopy, szyję, dekolt, twarz (zwłaszcza powieki i obszar wokół ust), zgięcia stawów i górną część ciała. W najcięższym przebiegu AZS może objawiać się tak naprawdę na całym ciele chorego.

Jak rozpoznać AZS? Diagnostyka

Atopowe zapalenie skóry może być zdiagnozowane przez lekarza – najczęściej dermatologa lub alergologa. Niestety nie istnieje jedno konkretne badanie, które jednoznacznie potwierdza AZS. Diagnoza stawiana jest na podstawie dokładnego wywiadu medycznego oraz oceny objawów skórnych zaobserwowanych podczas badania fizykalnego. Lekarz ocenia m.in. wygląd oraz lokalizację zmian skórnych, nasilenie świądu, częstotliwość nawrotów, a także występowanie chorób atopowych w rodzinie (takich jak astma, alergiczny nieżyt nosa czy alergie pokarmowe). Pod uwagę bierze również wiek pojawienia się pierwszych objawów oraz to, jakie czynniki nasilają dolegliwości.

W diagnostyce AZS lekarze często posługują się tzw. kryteriami rozpoznawczymi, które pomagają odróżnić atopowe zapalenie skóry od innych chorób dermatologicznych. Najbardziej powszechne są kryteria Hannifina-Rajki, które obejmują 4 kryteria większe:

1. silny świąd,
2. typowe dla wieku pacjenta umiejscowienie i wygląd zmian skórnych,
3. przewlekły i/lub nawrotowy przebieg choroby,
4. atopia u pacjenta lub w jego rodzinie.

Jeśli minimum 3 z 4 kryteriów są spełnione, zostaje rozpoznane AZS. Dodatkowo wymienionych jest tu ponad 20 kryteriów mniejszych (np. suchość skóry, natychmiastowe odczyny skórne, podwyższone stężenie IgE w surowicy), ale mają one charakter jedynie uzupełniający.

Czasem w celu lepszej diagnostyki wykonywane są badania alergologiczne (np. testy skórne czy z krwi), szczególnie gdy istnieje podejrzenie współistniejącej alergii pokarmowej lub wziewnej. Ale uwaga: dodatnie wyniki testów alergicznych nie muszą oznaczać, że to alergia jest bezpośrednią przyczyną zmian skórnych. A z drugiej strony AZS może występować także bez potwierdzonego podłoża alergicznego. Jak mówi ekspertka od tej choroby, prof. dr hab. n. med. Joanna Narbutt, pomiędzy AZS a alergią nie można stawiać znaku równości.

Kolejna kwestia podczas diagnozowania atopowego zapalenia skóry dotyczy wykluczenia innych chorób o podobnych objawach. AZS może przypominać m.in. łuszczycę, łojotokowe zapalenie skóry (ŁZS), kontaktowe zapalenie skóry, świerzb czy niektóre infekcje skórne. Dlatego przy nietypowym przebiegu choroby lekarz może zlecić dodatkowe badania lub dalsze konsultacje specjalistyczne.

Leczenie atopowego zapalenia skóry

Atopowe zapalenie skóry to choroba nieuleczalna, jednak zastosowanie odpowiedniej terapii może zdecydowanie złagodzić jej objawy i skracać okresy ich zaostrzenia. Celem leczenia jest więc przede wszystkim zmniejszenie stanu zapalnego, odbudowa bariery ochronnej skóry, łagodzenie świądu i ograniczanie nawrotów choroby. Warto od razu zaznaczyć, że skoro AZS jest schorzeniem przewlekłym, to kluczowe jest długotrwałe postępowanie. Dlatego nawet jeśli objawy chwilowo ustąpiły, konieczne jest kontynuowanie terapii.

Eliminacja czynników zaostrzających objawy

Po pierwsze w ramach leczenia przyczynowego należy spróbować namierzyć czynniki, które nasilają objawy AZS. Następnie trzeba oczywiście wyeliminować je z otoczenia pacjenta (jak np. w przypadku alergii pokarmowych) albo ograniczyć ich natężenie (jak np. w przypadku nadmiernego stresu). Można również, jeśli przyczyną AZS jest alergia, spróbować terapii odczulającej.

Pielęgnacja skóry i emolienty

Drugim elementem terapii jest leczenie objawowe, które w dużej części skupia się na pielęgnacji skóry. Nieprzecenioną rolę w tym procesie odgrywają emolienty, czyli preparaty intensywnie nawilżające i natłuszczające skórę. Dzięki nim możliwa jest odbudowa uszkodzonej bariery hydrolipidowej, ograniczenie utraty wody i zmniejszenie podatności skóry na podrażnienia. Takie specjalistyczne dermokosmetyki powinny być stosowane regularnie i często, również w okresie remisji (kiedy objawy AZS są słabsze lub w ogóle nie występują).

Leczenie miejscowe

W czasie zaostrzenia AZS konieczne jest leczenie miejscowe. Najczęściej stosowane są kortykosteroidy (sterydy) w postaci kremów czy maści, które zmniejszają stan zapalny i świąd. Mogą być one jednak używane tylko przez pewien czas, gdyż przy dłuższym stosowaniu mogą wywoływać poważne działania niepożądane. Innym dość popularnym lekiem o działaniu przeciwzapalnym są inhibitory kalcyneuryny (niezawierające sterydów), które sprawdzają się szczególnie na delikatnych partiach skóry, takich jak twarz czy powieki.

Dodatkowo, u pacjentów z AZS powszechnym problemem są też infekcje skóry, które w związku z uszkodzeniem bariery naskórkowej rozwijają się u nich znacznie łatwiej. W takich sytuacjach lekarze zalecają różnego rodzaju preparaty przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe.

Leczenie ogólne

Z kolei u pacjentów z ciężkim przebiegiem atopowego zapalenia skóry konieczne bywa wdrożenie leczenia ogólnego. Tu zastosowanie znajdują m.in. leki immunosupresyjne (zmniejszające odpowiedź układu odpornościowego) czy fototerapia i fotochemioterapia (naświetlanie UVA i UVB).

Nadzieję na skuteczniejsze leczenie osób dotkniętych AZS dają też ostatnio nowoczesne terapie celowane, w tym leki biologiczne. W metodzie tej wykorzystywane są żywe komórki lub białka, które wpływają na konkretne mechanizmy układu odpornościowego i pozwalają precyzyjniej kontrolować objawy choroby.

Wsparcie psychologiczne

Na koniec warto dodać, że atopowe zapalenie skóry często ma duży wpływ na psychikę chorych. Zarówno objawy fizyczne (np. świąd, zmiany skórne), jak i ich bezpośrednie konsekwencje (np. bezsenność) mogą powodować przewlekły stres, obniżenie nastroju, lęk, a nawet izolację społeczną i depresję. Dlatego w części przypadków leczenie AZS nie powinno ograniczać się do farmakoterapii, ale obejmować także wsparcie psychologa lub psychoterapeuty. W cięższych przypadkach konieczna może okazać się także konsultacja psychiatryczna.

Jak zmniejszać objawy AZS na co dzień?

Jak już wspomniano, skuteczne leczenie atopowego zapalenia skóry w dużej mierze koncentruje się na właściwej codziennej pielęgnacji oraz unikaniu czynników nasilających objawy. W przypadku tej choroby to wypracowanie odpowiednich nawyków może okazać się najlepszym remedium, które mocno ograniczy świąd i inne objawy oraz zminimalizuje częstotliwość okresów zaostrzeń.

Pielęgnacja skóry osób z AZS

Na początek wspomniane już emolienty, gdyż to one powinny być podstawą codziennej pielęgnacji osoby z AZS. Tego rodzaju kremy czy maści należy nakładać na skórę min. 2 razy w ciągu doby, a najlepiej kilka razy dziennie. Natomiast po kąpieli emolienty są wręcz obowiązkowe i najlepiej działają, jeśli zostaną nałożone w czasie maks. 3 minut od umycia się. Do tego momentu pory skóry są otwarte i emolient może najskuteczniej zamknąć w nich wodę.

Pacjenci borykający się z AZS nie powinni przy tym brać bardzo długich ani gorących kąpieli, ponieważ działają one drażniąco i wysuszająco. Zalecana jest 5 – 15-minutowa kąpiel w wodzie o letniej temperaturze (32–36°C). Taki zabieg pielęgnacyjny osłabia świąd i daje choremu ulgę. Do mycia należy wykorzystywać środki o łagodnym składzie, najlepiej tzw. syndety (mydła syntetyczne) – bez alkaicznego mydła, alkoholu, barwników czy silnych detergentów. Na czarnej liście są oczywiście też inne kosmetyki o agresywnym składzie, np. drażniące dezodoranty i perfumy.

Po kąpieli należy delikatnie osuszyć skórę bawełnianym ręcznikiem, gdyż bardziej intensywne pocieranie nim to prosta droga do zwiększenia podrażnienia. Następnie, jeśli takie są zalecenia lekarza, należy nałożyć na skórę leki miejscowe i dopiero na koniec – emolienty.

Ubrania dla osób z AZS

Kolejną kwestią jest odpowiedni ubiór. Skóra chorych na AZS łatwo ulega podrażnieniom, a więc aby ich uniknąć, należy wybierać miękkie, oddychające materiały z bawełną na czele. Natomiast unikać trzeba ubrań z wełny, a także z syntetycznych tkanin, które sprzyjają nadmiernemu poceniu się i przegrzewaniu organizmu.

Bardzo ważne jest pranie ubrań przy użyciu delikatnych środków piorących, najlepiej przeznaczonych dla alergików. Zalecane jest także pranie nowych ubrań przed pierwszym użyciem, gdyż zazwyczaj zawierają one różne substancje np. usztywniające. Z kolei po wypraniu dobrą praktyką jest solidne wypłukanie tkanin.

Dieta osób z AZS

To, co jemy, ma wpływ na funkcjonowanie naszego organizmu, a w przypadku osób z AZS ma często przełożenie na intensywność objawów choroby. Jednak ponownie – nie istnieje jedna dieta dobra dla wszystkich pacjentów z atopowym zapaleniem skóry. U niektórych chorych określona grupa produktów może pogarszać stan, u innych taki efekt dają odmienne pokarmy, a jeszcze u innych jedzenie nie ma większego wpływu na objawy. Ustalenie tego, jak jest u danego pacjenta, powinno się odbywać w konsultacji z lekarzem i/lub dietetykiem.

Restrykcyjne diety eliminacyjne nie powinny być stosowane przez chorych na AZS samodzielnie, bez wyraźnych wskazań medycznych!

Jak informuje oficjalny serwis Ministerstwa Zdrowia i NFZ, Pacjent.gov.pl, produkty, które najczęściej są problematyczne i ich spożywanie może nasilać objawy AZS to: jajka, ryby, mleko krowie, pszenica, soja, orzechy (szczególnie laskowe i ziemne). Jeśli pacjent zaobserwuje, że po spożyciu np. pieczywa pszennego stan skóry się pogarsza, powinien udać się do alergologa. Na podstawie konsultacji i ewentualnie dodatkowych testów podjęta może być decyzja o wykluczeniu danego składnika z diety.

Warto też wiedzieć, że jest grupa produktów, które działają dobroczynnie, poprawiając stan skóry (w tym wspierając odbudowę bariery ochronnej naskórka), wyciszając stany zapalne oraz wzmacniając układ odpornościowy. O jakich produktach mowa i gdzie można je znaleźć, prezentuje poniższa tabelka:

Dodatkowo możliwa jest suplementacja wybranych składników, jednak powinna być ona uzgodniona z lekarzem.

Są też produkty, których spożycie generalnie powinno być ograniczane przez osoby z AZS, gdyż nagminnie nasilają one objawy. Chodzi o:

• cukier w dużej ilości,
• żywność wysoko przetworzona oraz generalnie wszelkie wzmacniacze smaku i konserwanty,
• produkty z dużą ilością nasyconych kwasów tłuszczowych,
• produkty pszenne w dużej ilości.

Najbliższe otoczenie

Żeby jak najbardziej ograniczyć objawy AZS, ważne jest przestrzeganie także innych zasad. Na pewno warto dbać o to, by w pomieszczeniach, w jakich przebywa osoba cierpiąca na atopowe zapalenie skóry, była odpowiednia wilgotność powietrza. Przydatne są wszelkie nawilżacze powietrza (zwłaszcza w sezonie grzewczym), ale też regularne wietrzenie pomieszczeń i unikanie przegrzewania mieszkania. Jeśli chodzi o powietrze, należy też unikać wszelkich jego zanieczyszczeń, w tym wdychania dymu papierosowego. Trzeba również starać się unikać gwałtownych zmian temperatury.

Pamiętajmy też, że atopowe zapalenie skóry i alergie są często ze sobą powiązane, dlatego warto pozbyć się z otoczenia pacjenta czynników potencjalnie alergizujących. Chodzi np. o usunięcie tych elementów wystroju wnętrza, które mają tendencję do gromadzenia kurzu, czyli np. firan, zasłon, dywanów czy tapicerowanych mebli. Bardzo istotna jest regularna wymiana pościeli. Nie jest również zalecane posiadanie zwierząt, które mogą powodować uczulenie, np. psów i kotów (w pełni bezpieczne są m.in. rybki, żółwie czy węże – ale tu warto sprawdzić, czy chorego nie uczula dany pokarm dla zwierząt).

Stres

Sam stres nie jest przyczyną AZS, jednak to czynnik, który może wyzwalać lub potęgować objawy choroby. Dlatego tak ważne jest, by z jednej strony starać się ograniczać ilość stresujących czynników, a z drugiej dbać o odpowiednią regenerację organizmu. Do tego celu na pewno niezbędny jest wystarczająco długi, regularny sen. Aby go zapewnić, warto stworzyć odpowiednie warunki (niższa temperatura w sypialni, przewiewna piżama, delikatna pościel, emolienty itd.)

W celu ograniczenia stresu wskazane są też uniwersalne sposoby: aktywność fizyczna (dobrana do możliwości pacjenta), techniki relaksacyjne czy ćwiczenia oddechowe. Jak już wspomniano, w cięższych przypadkach niezbędne okazać się może wsparcie psychologa lub psychoterapeuty.

Powikłania atopowego zapalenia skóry

Atopowe zapalenie skóry, zwłaszcza jeśli ma ciężki przebieg lub jego leczenie jest nieprawidłowe, może prowadzić do różnych powikłań zdrowotnych. Najczęściej dotyczą one skóry, w tym jej infekcji. Stan zapalny, świąd i drapanie skutkują uszkodzeniem naskórka i zwiększeniem jego podatności na zakażenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze. Często dochodzi np. do nadkażeń bakteriami gronkowca złocistego, co powoduje nasilony stan zapalny, bolesne zmiany ropne i powstawanie żółtawych strupów. Dużym zagrożeniem są także infekcje wirusowe, takie jak np. wyprysk opryszczkowaty, wymagający pilnego leczenia. Dodatkowo notoryczne drapanie prowadzi z czasem do powstawania zgrubień i szorstkości skóry (lichenifikacji), przebarwień, pęknięć, nadżerek i blizn.

Jako powikłanie AZS można traktować także wspomniane już przewlekłe problemy ze snem. Nasilony świąd zarówno utrudnia zasypianie, jak i może powodować liczne wybudzania w nocy, a to z kolei prowadzi do chronicznego zmęczenia. W efekcie chory na atopowe zapalenie skóry może mieć problemy z koncentracją czy w ogóle normalnym funkcjonowaniem. Tym bardziej, że AZS wiąże się dla wielu osób ze stresem, obniżeniem samooceny, a nawet może prowadzić do depresji. W rzeczywistości AZS może wpływać negatywnie na wszystkie obszary życia chorego, co udowadniają badania dotyczące zarówno nastoletnich pacjentów (raport z badania PTCA omawiamy w artykule „Wpływ AZS na życie młodzieży”), jak i osób dorosłych (omówienie raportu opracowanego przez AMICUS Fundację Łuszczycy i ŁZS).

Trzeba też pamiętać, że atopowe zapalenie skóry często współwystępuje z innymi chorobami atopowymi, takimi jak astma oskrzelowa czy alergiczny nieżyt nosa. To tzw. marsz atopowy, w którym AZS pojawia się jako pierwsze, a w późniejszym wieku rozwijają się kolejne choroby o podłożu alergicznym. Dlatego też właściwe leczenie AZS jest tak istotne. Nie chodzi tylko o doraźną poprawę stanu skóry i samopoczucia pacjenta, ale też niedoprowadzenie do powikłań, w tym zapobiegnięcie ewentualnemu rozwojowi innych chorób atopowych.

Koszty leczenia AZS

Niestety atopowe zapalenie skóry to schorzenie, które wiąże się z dużymi i wieloletnimi kosztami leczenia. Jak wynika z badania przeprowadzonego przez PTCA w 2020 r., przeciętnie polski pacjent z AZS przeznacza rocznie 9 600 zł na wydatki związane z chorobą, a w cięższych przypadkach kwota ta rośnie do 13 000 zł (oczywiście kwoty te aktualnie są zapewne jeszcze wyższe). Same emolienty i preparaty pielęgnacyjne, które powinny być stosowane po kilka razy dziennie, to w skali miesiąca wydatek rzędu kilkuset zł. Do tego dochodzą wydatki na leki miejscowe, preparaty przeciwświądowe, specjalne środki do prania, specjalistyczne urządzenia (np. oczyszczacze powietrza) i produkty spożywcze (np. hipoalergiczne, bezglutenowe).

Kolejne koszty wynikają z – często wykonywanych prywatnie – konsultacji dermatologicznych i alergologicznych (cena za 1 wizytę wynosi min. 200 zł) oraz specjalistycznych badań diagnostycznych. Jak przyznaje Hubert Godziątkowski, prezes PTCA, niepokoić powinny dane wskazujące, że aż ponad 40% pacjentów z AZS w Polsce korzysta z opieki medycznej tylko prywatnie albo w systemie mieszanym. A jeśli chory zdecyduje się na wypróbowanie terapii celowanej, np. leczenia biologicznego, musi przygotować się na naprawdę poważny wydatek. Miesięczny koszt takiej terapii może wynosić od kilku do nawet kilkunastu tys. zł.

Z drugiej strony część nowoczesnych terapii jest jednak refundowana przez NFZ w ramach specjalnych programów lekowych (dla pacjentów spełniających określone kryteria). I tu trzeba dodać, że atopowe zapalenie skóry generuje bardzo duże koszty również dla systemu ochrony zdrowia w Polsce. Składają się na nie wizyty specjalistyczne, hospitalizacje, refundacja leków, leczenie powikłań czy finansowanie nowoczesnych terapii. Eksperci podkreślają, że wzrost liczby pacjentów z AZS oznacza coraz większy problem – także finansowy – dla zdrowia publicznego.

Pamiętajmy też, w grę wchodzą koszty pośrednie AZS. Choroba potrafi mocno zaburzać codzienne funkcjonowanie pacjentów. Intensywny świąd, problemy ze snem i nawracające zaostrzenia mogą prowadzić do częstych absencji w pracy czy w szkole oraz obniżenia wydajności chorych. Mały atopik w domu to też kłopot dla pracujących rodziców, którzy nierzadko zmuszeni są do brania dodatkowych zwolnień z pracy w celu opieki nad dzieckiem.

Ośrodki i eksperci zajmujący się AZS w Polsce

Najważniejsze polskie ośrodki specjalizujące się w diagnostyce i leczeniu atopowego zapalenia skóry to w pierwszej kolejności kliniki dermatologiczne przy uniwersytetach medycznych oraz placówki prowadzące programy leczenia biologicznego AZS, takie jak m.in.:

• Klinika Dermatologiczna Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
• Klinika Dermatologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
• Klinika Dermatologii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu
• Klinika Dermatologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
• Klinika Dermatologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu
• Klinika Dermatologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Instytut Matki i Dziecka
• Centrum Zdrowia Dziecka

W Polsce jest 48 ośrodków realizujących refundowane innowacyjne leczenie ciężkiej postaci AZS – ich listę znajdziesz np. na stronie Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych.

Wśród ekspertów zajmujących się AZS w Polsce wymienić należy takie nazwiska jak np.: Roman Nowicki, Jacek Szepietowski, Joanna Narbutt, Magdalena Czarnecka-Operacz, Aleksandra Lesiak, Irena Walecka, Piotr Samochocki.

Edukacja i świadomość społeczna dotycząca AZS

Wyniki badań dowodzą, że jednym z problemów, z jakimi zmagają się na co dzień chorzy, jest niezrozumienie ze strony otoczenia. Jest to szczególnie paląca kwestia, jeśli chodzi o dzieci i młodzież. Przykładowo raport „Doświadczenia nastoletnich pacjentów z AZS w wieku 12–17 lat i ich opiekunów” PTCA jasno pokazuje powszechność problemu stygmatyzacji, trudności w relacjach społecznych, poczucia wykluczenia itp., co w dużej mierze wynika z niewiedzy na temat AZS osób zdrowych (tu poznasz szczegóły).

I rzeczywiście, na temat atopowego zapalenia skóry krąży wiele mitów i półprawd, dlatego informacji w tym zakresie warto szukać w sprawdzonych źródłach medycznych. Rzetelne treści na temat AZS publikują m.in. Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych, Polskie Towarzystwo Dermatologiczne, Polskie Towarzystwo Alergologiczne, Narodowy Fundusz Zdrowia czy renomowane ośrodki akademickie specjalizujące się w tej tematyce.

Ważną rolę pełnią ostatnio także działania edukacyjne skierowane do pacjentów, ich rodzin i całego społeczeństwa. Dobrym przykładem jest kampania „Zrozumieć AZS”, która rozpoczęła się we wrześniu 2019 r. z okazji Światowego Dnia AZS. Organizatorem inicjatywy była Fundacja Edukacji Społecznej, a jej partnerami – członkowie inicjatywy „Koalicja na rzecz AZS” (m.in. PTCA). Kampania „Zrozumieć AZS” miała na celu zwiększanie świadomości społecznej na temat atopowego zapalenia skóry – nie tylko czym jest, jak się objawia i leczy, ale przede wszystkim jak wpływa na codzienne życie chorych i jakie problemy się z nim wiążą. W ramach akcji przygotowana została platforma edukacyjna zawierająca mnóstwo przydatnych materiałów, w tym teksty ekspertów czy wyszukiwarkę ośrodków specjalizujących się w leczeniu AZS. Kampania „Zrozumieć AZS” obejmowała też różnego rodzaju akcje w mediach, w tym emisję materiałów wideo pokazujących codzienność osób z atopowym zapaleniem skóry czy wydarzenia kulturalne, takie jak wystawa zdjęć „Usłyszeć krzyk duszy” Jacka Poremby.

W tym kontekście warto również wspomnieć o znaczeniu wspólnej inicjatywy lekarzy specjalistów zajmujących się AZS i organizacji pacjentów o nazwie „Koalicja na Rzecz AZS”. Stawia sobie ona za zadanie, by AZS było szybciej rozpoznawane i leczone skuteczniej, ale też by zarówno lekarze, pacjenci, jak i ich otoczenie lepiej rozumieli tę chorobę. Dodatkowo celem Koalicji jest zwiększanie w Polsce dostępu do nowoczesnych terapii oraz lepsza opieka nad pacjentami z atopowym zapaleniem skóry. Tego rodzaju inicjatywy dają więc nadzieję na dalszy wzrost świadomości społecznej dotyczącej AZS oraz poprawę jakości życia osób dotkniętych chorobą.

Atopowe zapalenie skóry – podsumowanie

Wbrew obiegowym opiniom, atopowe zapalenie skóry to znacznie więcej niż problem estetyczny czy po prostu „wrażliwa skóra”. AZS to przewlekła choroba, która obok doraźnych objawów, takich jak intensywny świąd i suchość skóry, z reguły niesie szereg dodatkowych konsekwencji w sferze psychiki i codziennego funkcjonowania pacjenta. Co więcej, ma ona charakter nawrotowy i nie da się jej całkowicie wyleczyć.

Jednak współczesna medycyna oferuje coraz skuteczniejsze metody kontrolowania objawów i poprawy jakości życia pacjentów. Szczególnie istotne są przy tym codzienne nawyki, takie jak odpowiednia pielęgnacja skóry i unikanie czynników nasilających objawy. Jednocześnie coraz większą rolę odgrywa dostęp do nowoczesnych terapii, które u części chorych pozwalają osiągnąć długotrwałą poprawę, a także edukacja społeczeństwa na temat AZS.