Leczenie depresji

Depresja to zaburzenie psychiczne, które samo nie minie – przeciwnie, nieleczona depresja może się tylko pogłębiać. Dlatego, żeby odzyskać pełnię zdrowia, chory powinien się leczyć pod okiem specjalisty. Jakie są metody leczenia depresji, kto się tym zajmuje i jak postępować, by skutecznie pokonać depresję?

Na czym polega leczenie depresji?

Po pierwsze warto zrozumieć, jaki jest ogólny cel leczenia depresji. W procesie tym chodzi o złagodzenie i docelowo usunięcie objawów choroby, dzięki czemu nastąpić ma poprawa samopoczucia i funkcjonowania pacjenta w codziennym życiu. Jednocześnie wdrożone leczenie ma na celu zapobiegać nawrotom depresji.

Niestety, depresja nie jest stanem, który można „przeczekać”. Co więcej, nie da się jej pokonać wyłącznie silną wolą. Na czym więc polega profesjonalne leczenie depresji? Obecnie stosowane metody leczenia depresji to:

• Psychoterapia – w przypadku łagodnej postaci depresji często wystarczająca okazuje się psychoterapia, zwłaszcza jeśli jest to pierwszy epizod choroby. W przypadku łagodnej lub umiarkowanej depresji u dzieci i młodzieży czy u kobiet w ciąży lub po urodzeniu dziecka (depresja poporodowa) rekomendacje medyczne także wskazują, że psychoterapia powinna być metodą leczenia pierwszego wyboru.
• Farmakoterapia – u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką depresją zazwyczaj lekarz włącza leki przeciwdepresyjne.
• Inne metody – rzadziej stosowane, m.in. leczenie elektrowstrząsami czy przezczaszkowa stymulacja magnetyczna.

Aktualne rekomendacje wskazują, że w przypadku depresji łagodnej do umiarkowanej jako leczenie pierwszego wyboru stosowana powinna być farmakoterapia i/lub psychoterapia. Nie ma dowodów na to, by któraś z tych metod miała przewagę nad drugą, jeśli chodzi o zaburzenia depresyjne o charakterze łagodnym (rekomendacje zamieszczone w wytycznych Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Konsultanta Krajowego ds. Psychiatrii Dorosłych). Dodatkowo istnieją badania, które wykazały, że połączenie tych 2 metod (psychoterapii z lekami przeciwdepresyjnymi) daje lepsze efekty w leczeniu depresji u osób dorosłych (pod kątem poprawy objawów i remisji) niż każdy z tych sposobów osobno (np. Metaanaliza TA Furukawy w „World Psychiatry”). Jednak trzeba zaznaczyć, że żadna metoda nie przynosi natychmiastowych skutków, a poprawa następuje stopniowo.

Dla skuteczności leczenia depresji kluczowa jest regularność, współpraca z psychiatrą, psychologiem i/lub terapeutą oraz nieprzerywanie terapii przed czasem.

Psychoterapia w leczeniu depresji

Nurty psychoterapii stosowane w przypadku depresji

Psychoterapia to obszerne pojęcie i trzeba wiedzieć, że nie każda jej forma jest równie skuteczną metodą leczenia depresji. Badania wykazują, że najlepsze wyniki przynosi stosowanie psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT) oraz psychoterapii interpersonalnej (IPT). Towarzystwa naukowe, takie jak np. Polskie Towarzystwo Psychiatryczne (PTP) czy organizacje międzynarodowe (APA, NICE) także zalecają właśnie CBT i IPT jako terapie pierwszego wyboru w przypadku łagodnej i umiarkowanej depresji.

Pierwsza metoda stanowi połączenie 2 rodzajów terapii: poznawczej i behawioralnej. Koncentruje się ona na związku między myślami, emocjami i zachowaniem. I tak, skoro osoby z depresją mają tendencję do negatywnego postrzegania rzeczywistości, celem terapii jest nauczenie pacjenta rozpoznawania takich „automatycznych” myśli, oceniania ich prawdziwej wartości, a następnie zastępowania ich bardziej realistycznymi alternatywami – to tzw. restrukturyzacja myśli. Równolegle pracuje się nad zmianą zachowań. Tu również konieczna jest samoobserwacja, ale stosowana jest też aktywacja behawioralna, czyli zwiększanie czasu spędzanego na przyjemnych i/lub ważnych aktywnościach (np. hobby) oraz stosowanie technik redukcji napięć (np. relaksacje, techniki oddechowe). Takie podejście skutkować ma przerwaniem spirali negatywnych zachowań i stanów, takich jak apatia czy wycofanie.

Z kolei psychoterapia interpersonalna skupia się na relacjach międzyludzkich i rolach społecznych, gdyż osoby w depresji mają z tym obszarem z reguły duże trudności. Terapia ma na celu poprawić funkcjonowanie pacjenta w relacjach z innymi, rozwijać jego umiejętności komunikacyjne i pomagać w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami. W ten sposób zapobiega się pogorszeniu nastroju i pomaga choremu wyjść z błędnego koła: problemy w relacjach (konflikty, izolacja) – stany depresyjne (poczucie odrzucenia i samotności) – nasilenie problemów interpersonalnych (pogorszenie komunikacji, unikanie kontaktów) – nasilenie stanów depresyjnych itd.

Ile trwa leczenie?

W przypadku leczenia depresji psychoterapia standardowo obejmuje od kilkunastu do kilkudziesięciu sesji odbywających się raz w tygodniu (dokładny czas jej trwania leczenia zależy od wybranego nurtu i nasilenia objawów). Pierwsze efekty terapii widoczne są zazwyczaj po 3-8 tygodniach, ale znaczna poprawa następuje po około 8-12 tygodniach. Niezwykle ważne jest też, by nie przerywać terapii zbyt wcześnie, nawet jeśli objawy zaczynają się zmniejszać.

Skuteczność psychoterapii zależy w ogromnej mierze od zaangażowania samego pacjenta.

Farmakoterapia w leczeniu depresji

Jak działają leki przeciwdepresyjne?

Najogólniej mówiąc, tzw. antydepresanty oddziałują na neuroprzekaźniki obecne w mózgu. Chodzi głównie o serotoninę, noradrenalinę i dopaminę, czyli te związki, które są odpowiedzialne za regulowanie nastroju, poziom energii, motywacji czy lęku. Leki nie mają za zadanie poprawić aktualnego samopoczucia pacjenta, a stopniowo normalizować działanie zaburzonych procesów psychicznych.

Trzeba też wiedzieć, że jest wiele grup leków antydepresyjnych (m.in. SSRI, SNRI, TCA). Różnią się one mechanizmem działania, spodziewanym efektem, a także ewentualnymi skutkami ubocznymi. Dobór najlepszego środka i jego dawkowania zależy więc od objawów pacjenta, jego innych chorób itp. Oczywiście terapia prowadzona jest pod nadzorem lekarza psychiatry, który w razie potrzeby dokonuje jej modyfikacji.

Jeśli chodzi o bezpieczeństwo antydepresantów, choć współczesne leki są względnie bezpieczne, to oczywiście mogą powodować niepożądane działania, np. bóle głowy, nudności, zaburzenia snu. Często jednak skutki uboczne najsilniejsze są na początku leczenia, a z czasem stopniowo ustępują, gdyż organizm przyzwyczaja się do tych substancji. Co ważne, nie są one uzależniające.

Ile trwa leczenie?

Efekty kuracji widoczne są najwcześniej po 2-4 tygodniach regularnego przyjmowania leku. Natomiast pełne działanie zastosowanego antydepresantu można rzetelnie ocenić dopiero po 4–8 tygodniach jego stosowania. Po ustąpieniu objawów leczenie depresji powinno być kontynuowane przez kilka miesięcy w celu minimalizacji ryzyka nawrotu. W szczególnych przypadkach farmakoterapia powinna być stosowana jeszcze dłużej.

Nawet jeśli w pierwszych tygodniach przyjmowane leki antydepresyjne nie przynoszą poprawy,
nie należy samodzielnie przerywać leczenia!

Kiedy stosuje się leki na depresję?

Leczenie farmakologiczne wprowadzane jest w pierwszej kolejności wtedy, gdy depresja daje dość silne objawy, które mocno utrudniają funkcjonowanie chorego. Są też konieczne, jeśli pojawia się ryzyko wystąpienia prób samobójczych. Ale rekomendacje co do wdrożenia leków nie dotyczą tylko ciężkiej postaci choroby. Farmakoterapia może okazać się dobrym wyjściem także wtedy, gdy sama psychoterapia nie przynosi oczekiwanych efektów albo gdy depresja ma charakter nawracający.

Ponadto lekarz decyduje się na zastosowanie leków u osób, u których dodatkowo występują inne zaburzenia psychiczne (np. lękowe), gdy depresja ma podłoże biologiczne lub w przypadku występowania wyraźnych objawów somatycznych (np. silne bóle, zaburzenia apetytu czy snu). W takich sytuacjach leczenie farmakologiczne służy ustabilizowaniu stanu psychicznego pacjenta, co stwarza odpowiednie warunki do skutecznej pracy terapeutycznej.

U części pacjentów występuje depresja lekooporna, w której pomimo zastosowania min. 2 różnych leków przeciwdepresyjnych (w odpowiednich dawkach i przez wystarczający okres czasu) nie ma poprawy stanu pacjenta. Wtedy lekarz może zmodyfikować farmakoterapię, wdrożyć leczenie skojarzone lub sięgnąć po inne metody.

Inne metody leczenia depresji

Chociaż psychoterapia i farmakoterapia są najczęściej stosowanymi metodami leczenia depresji, w pewnych sytuacjach rekomendacje medyczne uwzględniają inne metody:

• Elektrowstrząsy (EW) – stosowane głównie w przypadku ciężkiej depresji czy wtedy, gdy leki antydepresyjne są nieskuteczne lub nie można ich wdrożyć. Zabiegi przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym i pod kontrolą lekarza. Choć mogą budzić obawy, są w pełni bezpieczne i często bardzo skuteczne.
• Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS) – także stosowana wtedy, gdy farmakologia nie przynosi poprawy. TMS polega na stymulowaniu wybranych obszarów mózgu przy użyciu pola magnetycznego. Metoda jest nieinwazyjna, nie wymaga znieczulenia i wydaje się być obiecującą formą terapii, choć jak na razie nie jest powszechnie dostępna.
• Fototerapia – skuteczna głównie w przypadku depresji sezonowej związanej z niedoborem światła słonecznego. Polega na codziennej porannej ekspozycji pacjenta na białe światło o dużym natężeniu. Zabieg można wykonywać w domu, ale najczęściej jako uzupełnienie innych form leczenia.
• Stymulacja nerwu błędnego (VNS) – polega na wszczepieniu na klatce piersiowej (tuż pod skórą) implantu, który stymuluje nerw błędny poprzez emitowane sygnały elektryczne.
• Ketamina / esketamina – nie są to klasyczne antydepresanty, a ogólnie mówiąc środki znieczulające, które przynoszą stosunkowo szybką ulgę w objawach depresyjnych. Stosowane są głównie w depresji lekoopornej, a także nawracającej. Podawane donosowo (esketamina) lub dożylnie (ketamina) pod nadzorem lekarza, gdyż mają silny potencjał uzależniający.

Kto zajmuje się leczeniem depresji?

Leczenie depresji powinno odbywać się w oparciu o profesjonalną ocenę stanu psychicznego pacjenta. Warto zaznaczyć, że wyłącznie lekarz psychiatra może zdiagnozować depresję i tylko on może zapisać leki przeciwdepresyjne. W toku leczenia monitoruje on przebieg i skuteczność terapii oraz ewentualnie dokonuje jej modyfikacji, w tym może zadecydować o konieczności hospitalizacji.

Z kolei psycholog może dokonać podstawowych badań (m.in. PHQ-9) i wstępnie ocenić, jaki jest charakter objawów psychicznych pacjenta. Jeśli uzna on, że wizyta u psychiatry nie jest konieczna, może zalecić psychoterapię. Kto ją prowadzi? Otóż osoba posiadająca odpowiednie certyfikaty (najlepiej PTPS czy PTP), może to być także certyfikowany psycholog.

Do lekarza psychiatry i psychologa nie jest potrzebne skierowanie. Jest ono natomiast niezbędne do odbycia psychoterapii na NFZ – wystawić je może nawet lekarz rodzinny.

 Chcesz dowiedzieć się więcej na temat depresji? Sprawdź naszą listę materiałów dotyczących tego zaburzenia.