Alkohol jest powszechnie obecny w życiu społecznym Polaków i dla wielu osób to naturalny element spotkań towarzyskich. Ta powszechność sprawia jednak, że łatwo przeoczyć skalę problemów związanych z jego nadużywaniem. Tymczasem alkoholizm i nadmierne spożywanie alkoholu stanowią jedno z najważniejszych problemów zdrowotnych i społecznych, ponieważ konsekwencje tych zjawisk odczuwa całe społeczeństwo. Jak wygląda ten problem w Polsce?
Spis treści
Alkoholizm jako choroba społeczeństwa
Alkoholizm to inaczej uzależnienie od alkoholu. Chorobę tę można zdefiniować jako przewlekłe zaburzenie psychiczne, które objawia się utratą kontroli nad spożywaniem napojów alkoholowych. Osoba uzależniona odczuwa silną, nieustanną lub nawracającą potrzebę spożywania alkoholu – co więcej ma trudności z ograniczaniem ilości takich trunków. Nałogowcy kontynuują picie nawet wtedy, gdy jego konsekwencje – zdrowotne, zawodowe czy rodzinne – stają się bardzo szkodliwe i uciążliwe. Do charakterystycznych objawów choroby należą m.in. przymus picia, wzrost tolerancji na alkohol czy fizjologiczne objawy odstawienne po zaprzestaniu jego spożywania (tzw. zespół abstynencyjny).
Chcesz sprawdzić, czy Twój sposób picia alkoholu jest bezpieczny? We wstępnym rozpoznaniu pomocny jest test przesiewowy AUDIT.
Trzeba podkreślić, że chociaż choroba alkoholowa dotyka pojedynczych osób i ich rodzin, to jej skutki odczuwa całe społeczeństwo. Nadużywanie alkoholu zwiększa bowiem ryzyko wystąpienia wielu negatywnych zjawisk, takich jak m.in. przemoc domowa, różnego rodzaju dysfunkcje rodziny, wypadki drogowe, przestępstwa, spadek aktywności zawodowej i wydajności w pracy czy wystąpienie wielu chorób, których koszty leczenia pokrywane są w dużej mierze z budżetu państwa oraz przedwczesna umieralność. Ponadto u alkoholików często współwystępują inne zaburzenia, np. uzależnienie od hazardu, nikotyny lub używania innych substancji psychoaktywnych – a to jeszcze bardziej napędza negatywne zjawiska… Wszystko to razem wzięte sprawia, że alkoholizm trzeba traktować jako wyjątkowo poważny problem zdrowotny, a zarazem społeczny.
Ile, jak często i co najczęściej piją Polacy?
Według danych GUS w 2024 r. przeciętne spożycie alkoholu w Polsce wyniosło 9,8 litra czystego alkoholu w przeliczeniu na osobę w wieku 15 lat i więcej. Pokazuje to, że skala problemu jest ogromna, aczkolwiek warto zauważyć, że jeszcze kilka lat temu wartości te były jeszcze wyższe. Przykładowo w 2021 r. spożycie czystego alkoholu na mieszkańca naszego kraju wynosiło aż 11 litrów, po czym wartości te zaczęły spadać: w 2022 r. było to 10,5 litra, a w 2023 r. – 10 litrów (wg statystyk GUS). Jednak choć od kilku lat odnotowywany jest stopniowy spadek, to nadal poziom ten jest uznawany przez ekspertów za wysoki.
Jak wynika z badania Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA) zrealizowanego w 2020 r., przeciętnie Polacy piją alkohol przez 73 dni w roku, czyli częściej niż raz w tygodniu. Warto jednak od razu dokonać rozróżnienia względem płci – u mężczyzn średnia to 106 dni w roku, a u kobiet niemal 3-krotnie mniej – 37 dni. Należy też wspomnieć, że zdecydowana większość dorosłych Polaków sięga po alkohol przynajmniej okazjonalnie.
A co piją Polacy? Jak się okazuje, to piwo jest najpopularniejszym napojem alkoholowym w naszym kraju. Taki stan rzeczy utrzymuje się od końca lat 90. XX w. Natomiast wcześniej najczęściej spożywane były wyroby spirytusowe, które spadły na miejsce drugie tego rankingu. Natomiast od lat najmniejszy udział w strukturze spożycia ma w naszym kraju wino.
Alkohol a pandemia COVID-19 w Polsce
Analizując zmiany, jakie zachodzą w polskim społeczeństwie, można zastanawiać się, czy na kwestie związane ze spożywaniem alkoholu miała wpływ pandemia COVID-19. Nie jest to kwestia jednoznaczna. Z jednej strony pandemia wpłynęła na wzorce spożywania alkoholu, jednak dane GUS nie wskazują na jednoznaczny wzrost konsumpcji w całym społeczeństwie. Jednak są badania mówiące o tym, że część Polaków zaczęła w tym okresie pić częściej i w bardziej ryzykowny sposób.
Według badania SW Research około 15% respondentów deklarowało częstsze spożywanie alkoholu w okresie lockdownu niż przed pandemią. Podobny odsetek wskazywał na wzrost częstotliwości picia po zakończeniu pandemicznych ograniczeń. Jednocześnie badania potwierdzały wzrost udziału osób pijących duże ilości alkoholu jednorazowo (tzw. binge drinking), a także większe spożycie mocniejszych trunków wśród części konsumentów. Ale uwaga: najbardziej niepokojące zmiany dotyczyły osób, które już przed pandemią należały do grupy pijącej ryzykownie lub nadmiernie.
Ilu jest alkoholików w Polsce?
Oczywiście nie każdy, kto pije napoje alkoholowe, robi to w sposób nałogowy. Warto wspomnieć, że obok alkoholizmu wyróżnia się też inne niebezpieczne modele konsumpcji, czyli picie ryzykowne i picie szkodliwe. Aktualne szacunki mówią, że aż 4 – 5 mln Polaków jest uzależnionych i/lub spożywa nadmierną ilość alkoholu, z czego 1 – 1,2 mln wymaga leczenia (na podstawie raportu Akademii Polonijnej w Częstochowie z 2024 r.). Prawdziwa skala problemu staje się jednak widoczna dopiero wtedy, gdy dopowiemy, że społeczne skutki alkoholizmu dotyczą aż około 12 mln ludzi w naszym kraju. Przyjrzyjmy się więc wybranym grupom i problemom związanym z nadużywaniem alkoholu bliżej.
Alkoholizm wśród kobiet
Choć sygnalizowaliśmy już, że nadużywanie alkoholu częściej dotyczy mężczyzn, trzeba jasno powiedzieć, że alkoholizm to także problem kobiet. Na podstawie raportu PARPA można powiedzieć, że 3 na 4 Polki spożywają alkohol, a w grupie wiekowej 18–25 lat robi to aż 80% osób.
Z jednej strony w przypadku kobiet jest wiele pozytywnych wiadomości. Piją one dużo rzadziej (przypomnijmy: 37 dni, podczas gdy mężczyźni 106 dni w roku) oraz mniej (2,2 litra, podczas gdy panowie 8,1 litra czystego alkoholu rocznie). Co więcej, u kobiet znacznie rzadziej spożywanie napojów alkoholowych prowadzi do zachowań ryzykownych (zgodnie z badaniem występują one u 6,8% kobiet i 22,3% mężczyzn). Ponadto panie przodują, jeśli chodzi o abstynencję. Wśród kobiet 26,5% deklarowało, że w ciągu ostatnich 12 m-cy w ogóle nie spożywało alkoholu, natomiast wśród mężczyzn takiej odpowiedzi udzieliło tylko 12,6% respondentów.
Pomimo tego można zauważyć, że w ostatnich latach te różnice coraz bardziej się zacierają, co widać szczególnie dobrze w przypadku młodszych osób. Dowodzi tego np. badanie z 2024 r. Instytutu Psychiatrii i Neurologii, z którego wynika, że zarówno picie alkoholu, jak i upijanie się nim jest równie powszechne wśród nastoletnich chłopców, jak i dziewcząt.
Trzeba też podkreślić, że nadużywanie alkoholu oznacza dla kobiet większe ryzyko zdrowotne, np. wystąpienia marskości wątroby czy zaburzeń psychicznych. Dzieje się tak, ponieważ organizm kobiety metabolizuje alkohol mniej efektywnie niż organizm mężczyzny, przez co wypicie tej samej ilości procentów powoduje wyższe stężenie we krwi i jest bardziej obciążające dla kobiety niż mężczyzny. Co gorsza, te biologiczne różnice sprawiają także, że panie uzależniają się od alkoholu znacznie szybciej.
Picie alkoholu w ciąży
Problem nadużywania alkoholu przez kobiety nabiera szczególnego znaczenia w okresie ciąży. Spożywanie napojów alkoholowych przez przyszłą matkę wiąże się bowiem z poważnymi i nieodwracalnymi zaburzeniami rozwoju dziecka, dlatego stanowi jedno z najważniejszych zagrożeń zdrowotnych związanych z tym nałogiem. Niestety, według danych Instytutu Matki i Dziecka co druga ciężarna w Polsce spożywała alkohol, a około 10–11% robiło to regularnie i w większych ilościach.
Najpoważniejszą konsekwencją takich zachowań jest ryzyko wystąpienia u dziecka FASD (Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych). Pod tym terminem kryje się cały wachlarz zaburzeń fizycznych, neurologicznych, poznawczych i behawioralnych. Wyjątkowo ciężką postacią FASD jest FAS, czyli Alkoholowy Zespół Płodowy. Jak podaje w 2026 r. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom w Polsce FAS występuje u 1 tys. noworodków na 300 tys. urodzeń (czyli ponad 3 dzieci na tysiąc). Natomiast niektórzy specjaliści twierdzą, że sytuacja jest znacznie poważniejsza niż to wynika z oficjalnych statystyk, a całe spektrum FASD może występować nawet u około 2% dzieci w naszym kraju! Zaburzenia te są nieuleczalne i mogą powodować m.in. trudności w nauce, problemy z koncentracją i pamięcią, impulsywność, zaburzenia zachowania itp.
Eksperci od lat apelują, by na czas ciąży kobiety w ogóle zrezygnowały z picia alkoholu.
Pijani kierowcy na polskich drogach
Temat nietrzeźwych kierowców i zagrożenia, jakie stwarzają dla bezpieczeństwa ruchu drogowego to kolejny bardzo poważny problem polskiego społeczeństwa. Skala zjawiska jest przerażająca. Według danych Komendy Głównej Policji w 2024 r. zatrzymanych zostało aż ponad 92,3 tys. nietrzeźwych kierujących, co daje średnio około 252 osoby dziennie. Na pocieszenie można jednak dodać, że liczba ta była o 3,5% niższa niż rok wcześniej (ponad 95,6 tys. osób pod wpływem alkoholu), a 2 lata wcześniej wyniki były jeszcze gorsze (ponad 104,6 tys.).
Nie trzeba chyba wyjaśniać, że prowadzenie pod wpływem alkoholu znacząco wpływa na liczbę tragicznych zdarzeń drogowych. W 2024 r. nietrzeźwi kierowcy spowodowali dokładnie 1 201 wypadków drogowych, w których śmierć poniosło 151 osób, a 1 428 zostało rannych. Oczywiście trzeba też pamiętać, że zdarzenia te często wiążą się z długotrwałymi skutkami dla poszkodowanych i ich rodzin, np. niepełnosprawnością, problemami psychicznymi itp. Są to też koszty dla systemu ochrony zdrowia czy służb ratunkowych, za które płaci całe społeczeństwo.
Jak jednak pokazują statystyki, w ostatnich lat widoczny jest stopniowa poprawa. Oprócz wspomnianej już malejącej liczby zatrzymanych nietrzeźwych kierowców, spada też liczba spowodowanych przez nich wypadków. W 2016 r. odnotowano blisko 3 tys. takich zdarzeń, a w 2025 r. było ich 1 849. Oznacza to spadek o ponad 37% w ciągu dekady. Wpływ na to mają m.in. częstsze kontrole trzeźwości, surowsze kary oraz kampanie edukacyjne.
Społeczne skutki nadużywania alkoholu
Jak pokazują omówione wcześniej przykłady (np. kierowców czy kobiet w ciąży), negatywne konsekwencje nadużywania alkoholu dotyczą nie tylko osób uzależnionych. Alkoholizm wpływa na funkcjonowanie rodzin, bezpieczeństwo publiczne, system ochrony zdrowia itd. Jego wpływ jest więc bardzo rozległy i niestety zawsze negatywny.
Szczególnie dotkliwe skutki tego nałogu odczuwają najbliższe osoby alkoholików – dzieci, współmałżonkowie czy rodzice. Nadużywanie alkoholu z reguły prowadzi do zaniedbywania obowiązków rodzinnych, osłabienia więzi, problemów finansowych i zdrowotnych, a to z kolei wywołuje notoryczne kłótnie i awantury. Czasem pojawia się też problem przemocy domowej. W przypadku związków często dochodzi do ich rozpadu, a w przypadku dzieci – do problemów wychowawczych. Małoletni dorastający w domu, w którym występuje problem alkoholowy, są bardziej narażeni na trudności emocjonalne, problemy w nauce i większe ryzyko rozwoju różnego rodzaju uzależnień w dorosłym życiu. Przypominijmy też, że nałogowemu spożywaniu alkoholu często towarzyszą inne nałogi, takie jak np. uzależnienie od hazardu, co tylko potęguje problemy rodzinne, zawodowe i finansowe.
Duża grupa problemów wiąże się z tym, że alkohol sprzyja zachowaniom agresywnym. Jego nadmierne spożywanie obniża samokontrolę, zwiększa impulsywność i utrudnia racjonalną ocenę sytuacji. Choć alkohol nie jest bezpośrednią przyczyną przemocy, to statystyki mówią jasno, że jego nadużywanie zwiększa ryzyko jej wystąpienia. Przykładowo z badania dla MRPiPS (Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej) wynika, że w 46% przypadków sprawca przemocy domowej fizycznej i 45% przemocy psychicznej był pod wpływem alkoholu. Oczywiście alkoholizm zwiększa też ryzyko zachowań impulsywnych poza domem, co nierzadko prowadzi do bójek, kradzieży i rozbojów. Do tego dochodzi szerzej już omówione prowadzenie samochodu w stanie nietrzeźwości, które może mieć szereg tragicznych konsekwencji.
Pamiętajmy też, że problem nałogowego picia alkoholu generuje olbrzymie koszty ekonomiczne. Jeśli chodzi o zdrowie publiczne, nadużywanie alkoholu zwiększa ryzyko wielu chorób, co prowadzi do większego zapotrzebowania na świadczenia medyczne i większą liczbę hospitalizacji, ale też większą liczbę przedwczesnych zgonów. Z kolei w środowisku pracy alkoholizm obniża produktywność pracowników i powoduje ich częstsze absencje. Do tego dochodzi szereg innych wydatków związanych z czynami osób pod wpływem alkoholu, np. wynikających z interwencji policji i służb ratunkowych, działania wymiaru sprawiedliwości czy pomocy społecznej. Koszty tego wszystkiego ponosimy my wszyscy – polskie społeczeństwo.
Przeciwdziałanie alkoholizmowi
Ze względu na skalę problemu nadużywania alkoholu w Polsce prowadzone są liczne działania na poziomie profilaktyki, leczenia osób uzależnionych, wsparcia ich rodzin i interwencji prawnej. W dużej mierze chodzi więc o ograniczanie szkód związanych z piciem oraz pomaganie osobom uzależnionym i ich bliskim. Z drugiej strony kluczowe dla walki z tym problemem są programy profilaktyczne realizowane w szkołach czy kampanie edukacyjne kierowane do szerokiego grona odbiorców.
Jako przykład podać można kampanię społeczno-edukacyjną #MamKontrolę, która zrealizowana została w latach 2019 – 2020 przez Fundację Zwalcz Nudę, a współfinansowało ją m.st. Warszawa. Celem akcji było zwiększenie wiedzy na temat skutków nadużywania alkoholu, promowanie odpowiedzialnych postaw oraz zachęcanie do szukania pomocy w przypadku problemów z alkoholem. Kampania #MamKontrolę była jednocześnie próbą przełamania tabu funkcjonującego w polskim społeczeństwie, w którym problem alkoholizmu jest często bagatelizowany i wypierany.
W ramach inicjatywy #MamKontrolę prowadzono szereg spotkań edukacyjnych i uruchomiono platformę online, służącą jako baza wiedzy o alkoholizmie. Duże zainteresowanie wzbudziła też interesująca kampania billboardowa, w której zestawiano różne rodzaje alkoholu z popularnymi pretekstami do picia, typu: 3 piwa = „Mega koncert”, 2 whisky z lodem = „Randka z Tindera”, 8 kieliszków wódki = „Mój szef to największy idiota w Mordorze” itd. Hasło brzmiało „A TY? Jaki masz pretekst do picia?”. W ten sposób Fundacja Zwalcz Nudę pokazała, że przeciwdziałanie alkoholizmowi nie musi mieć formy tradycyjnych konferencji i wykładów. Czasem silniej przemawia obrazowy komunikat, który może być dla osoby nadużywającej alkoholu jak zimny prysznic i skłonić go do autentycznej refleksji, a następnie do poszukania profesjonalnej pomocy.
Podsumowanie
Alkoholizm od niepamiętnych czasów pozostaje jednym z największych problemów zdrowotnych i społecznych w Polsce. Choć w ostatnich latach można zaobserwować pewne pozytywne tendencje, w tym przede wszystkim stopniowo malejącą ilość trunków alkoholowych wypijanych w naszym kraju, skala zjawiska nadal jest bardzo poważna. Miliony Polaków regularnie sięgają po alkohol, a część z nich spożywa go w sposób szkodliwy – dla siebie i innych.
Konsekwencje nadużywania alkoholu wykraczają bowiem poza problemy osób uzależnionych. Nałogowe picie jednego człowieka ma negatywne skutki w różnych obszarach życia wielu osób z jego otoczenia, a ponieważ problem dotyczy znacznej części Polaków, to w efekcie przekłada się to na funkcjonowanie całego społeczeństwa.
W związku z tym przeciwdziałanie alkoholizmowi jest nadal wybitnie palącą kwestią. Ważne jest oczywiście skuteczne leczenie osób uzależnionych i wspieranie ich rodzin, ale nie mniej istotnym okazuje się podejmowanie szeroko zakrojonych działań profilaktycznych. Edukacja całego społeczeństwa w temacie odpowiedzialnego spożywania alkoholu i konsekwencji, jakie wiążą się z piciem napojów alkoholowych, powinna więc być priorytetem.